به گزارش بازرگانی سلیمانی؛ منبت‌کاری، هنری اصیل و چشم‌نواز، یادگاری ارزشمند از گذشتگان است که در آن، هنرمند با نهایت ظرافت، نقوش اسلیمی و ختایی را بر بستر چوب نقش می‌زند. خلق این شاهکارهای ظریف، نه تنها به ذوق و مهارت نیاز دارد، بلکه شناخت و تسلط بر ابزار منبت‌کاری، راز اصلی این هنر دیرینه است.

ابزار اصلی و تخصصی منبت کاری

مغارها؛ روح هنر منبت

مهم‌ترین و اصلی‌ترین ابزار این هنر، مغارها هستند. یک مغار از دو بخش اصلی تشکیل شده است: تیغه‌ای از جنس فولاد باکیفیت که معمولاً از فولاد CK60 ساخته می‌شود و دسته‌ای چوبی یا پلاستیکی که برای گرفتن یا ضربه‌پذیری طراحی شده است. تنوع مغارها به حدی است که هر کدام برای ایجاد نقش و برش خاصی طراحی شده‌اند. این ابزارها را بر اساس شکل تیغه به چهار دسته اصلی تقسیم می‌کنند :

مغار تخت دارای تیغه‌ای کاملاً صاف و بدون انحناست. از این ابزار برای کندن زمینه‌ی کار، برداشتن بار اضافی، و ایجاد سطوح صاف و خطوط مستقیم استفاده می‌شود. این مغارها در عرض‌های مختلف از ۳ تا ۲۰ میلی‌متر تولید می‌شوند .

مغار نیم‌باز تیغه‌ای با انحنای ملایم دارد و برای ایجاد قوس‌ها و انحناهای کم عمق در طرح‌هایی مانند پیچک‌ها کاربرد دارد. هرچه قوس مورد نظر بیشتر باشد، از مغار با عرض کمتر استفاده می‌شود تا امکان چرخش در مسیر طرح فراهم باشد. این مغارها با دو شماره شناخته می‌شوند که یکی نشان‌دهنده عرض و دیگری میزان انحنای تیغه است .

مغار گلویی یا گیلویی دارای گودی و انحنای بیشتری نسبت به مغار نیم‌باز است و تقریباً به شکل نیم‌دایره ساخته می‌شود. این ابزار برای ایجاد انحناهای عمیق‌تر، نقش‌های گرد مانند گل‌های برجسته و طرح‌های دایره‌ای بسیار مناسب است .

مغار شفره که به مغار خطی یا شیارزن نیز معروف است، نوک تیغه‌ای V شکل دارد. کاربرد اصلی آن، جدا کردن خطوط طرح از زمینه و ایجاد شیارهای ظریف مانند رگه‌های برگ‌هاست. این مغار در دو سایز بزرگ برای کارهای درشت و سایز کوچک برای ظریف‌کاری تولید می‌شود .

چکش منبت کاری

چکش یا تخماق، ابزاری برای وارد کردن ضربات کنترل‌شده به دسته مغار است. چکش‌های مدرن معمولاً سرپلاستیکی فشرده دارند تا صدا و لرزش کمتری تولید کنند و به دسته مغار آسیبی نرسانند . استفاده از چکش به ویژه در کارهای درشت و باربرداری اولیه ضروری است .

ابزار کمکی و پرداخت

سوهان‌ها در انواع مختلف مانند سوهان گرد، سه‌پهلوی سه‌گوش و دم‌موشی برای صاف‌کردن، فرم‌دهی و پرداخت نهایی بخش‌هایی از کار که دسترسی به آنها با مغار دشوار است، کاربرد دارند .

گیره و میز کار از ملزومات مهم هر کارگاهی هستند. گیره برای محکم‌کردن قطعه کار روی میز و افزایش دقت و جلوگیری از خطا استفاده می‌شود. میز کار باید از استحکام کافی برخوردار باشد تا ضربات ناشی از کار را تحمل کند .

چاقوی حکاکی برای برش‌های ظریف، تراش و صاف کردن بخش‌های کوچک کار به کار می‌رود و مکمل خوبی برای مغارها محسوب می‌شود .

ابزار تیز کردن و نگهداری

تیز بودن مغارها، کلید اصلی موفقیت در منبت‌کاری است. برای تیز کردن، از سنگ نفت و سنگ روغنی استفاده می‌شود. مغارهای نیم‌باز و گلویی نیاز به سنگ‌زدن از پهلو دارند، در حالی که مغار شفره از دو طرف سنگ می‌خورد. برای تیز کردن بخش داخلی مغارهای کج، از سنگ‌های استوانه‌ای و مثلثی استفاده می‌کنند. در صورت پریدگی لبه مغار، از سنگ چرخ برقی برای گونیا کردن آن استفاده می‌شود .

سایر ابزارهای کاربردی

در یک کارگاه منبت‌کاری حرفه‌ای، ابزارهای دیگری نیز مورد نیاز است. اره مویی برقی برای برش اولیه چوب، دریل برای سوراخ‌کاری، سنگ سنباده و پولیشر برای پرداخت نهایی کار، و چسب چوب برای اتصالات از جمله این ابزارها هستند . برای کارهای حساس و پیچیده می‌توان از مینی فرز و دیگر ابزارهای برقی ظریف‌کار نیز بهره برد .

 کلام آخر

منبت‌کاری، هنری است که با ابزاری ساده، آثاری ماندگار خلق می‌کند. انتخاب و نگهداری صحیح این ابزارها، به اندازه مهارت هنرمند در کیفیت نهایی کار تأثیرگذار است. همان‌طور که استادان بزرگ این هنر معتقدند، رابطه‌ای عمیق میان هنرمند و ابزارش برقرار است و هر مغار، می‌تواند روایت‌گر داستانی از ظرافت و زیبایی باشد. با شناخت دقیق این ابزارها و تمرین مداوم، می‌توان به اسرار این هنر کهن دست یافت و آثاری خلق کرد که گذر زمان، گرد فراموشی بر آنها ننشاند.